• Trao đổi về phát triển du lịch bảo tồn Di sản đá khắc Sa Pa



                                             Đặng Đình Hùng




    1. Điểm lại lịch sử phát triển của vùng đất du lịch Sa Pa:
              1.1 - Sa Pa là một huyện của tỉnh Lào Cai Việt Nam:
    Tên gọi của huyện Sa Pa xuất phát từ tên thị trấn huyện lỵ Sa Pa. Thị trấn này ra đời từ những nghiên cứu năm1903, khi người Pháp phát hiện đây là địa điểm lý tưởng để xây dựng khu nghỉ mát và đã thực hiện. Tên "Sa Pả" là tên vốn có theo tiếng H'Mông ở vùng này, có nghĩa là "bãi cát", người Pháp viết tên khu là "Chapa", vì âm "S" phát âm cứng gần như "Ch" trong tiếng Pháp và "S" trong tiếng Việt chuẩn. Dấu tích còn lại của tên vùng là cạnh thị trấn có xã Sa Pả. Cùng với các tên đó là loạt tên xã theo tiếng H'Mông như Lao Chải, San Sả Hồ, Sử Pán, Suối Thầu, Tả Giàng Phình...
    Có nhà nghiên cứu về Sa Pa cho rằng, tên gọi Sa Pa bắt nguồn từ chữ Chapa, tên gọi tắt của đại úy nam tước thủy quân lục chiến Đờ-Cha-pa. Ông này, sau khi tiến công theo sông Đà lên Điện Biên, Lai Châu, Phong Thổ tiêu diệt tàn quân Thái – Mèo và quân cờ đen Lưu Vĩnh Phúc đã chiếm được những ngôi làng của người Mông - thị trấn Sa Pa ngày nay. Để thưởng công cho đại úy, Bộ chỉ huy đã đặt tên cho làng Mông đó là Chapa và in ấn trên bản đồ. Người Việt đọc chệch Chapa thành Sa Pa.
    Dẫu vậy ý kiến này thiếu cơ sở, và không có tư liệu nào khác để kiểm chứng. Người Pháp khá thận trọng khi đặt địa danh ở vùng núi hoặc vùng thưa dân. Mặt khác nếu tra tên họ người Pháp và người Âu gần nước Pháp, sẽ chẳng thấy tên "Đờ-Cha-pa" ở đó.
    Huyện SA PA nằm ở phía tây tỉnh Lào Cai, phía bắc là huyện Bát Xát, phía tây là huyện Phong Thổ, Than Uyên (Lai Châu), phía nam là huyện Văn Bàn, phía đông là huyện Bảo Thắng và thành phố Lào Cai.
    Huyện Sa Pa có điện tích 683,29km vuông; dân số: 59.176 người (năm 2016) - (mật độ 64 người/1 km vuông), bao gồm:  Dân tộc H'Mông 51,65%, Dao 23,04%, Kinh 17,91%, Tày 4,74%, Dáy 1,36%, Xã Phó 1,06%, Hoa và các dân tộc khác 0,23%. Nằm ở độ cao trung bình khoảng 1.500 m – 1.800 m, khí hậu trên toàn huyện Sa Pa mang sắc thái của xứ ôn đới, với nhiệt độ trung bình 15-18° C… Tại ngã ba ranh giới phía tây của huyện Sa Pa với các huyện Than Uyên và Phong Thổ, trên địa bàn xã San Sả Hồ là ngọn núi Phan Xi Păng, nóc nhà của Đông Dương, cao 3143 m.

    1.2 – Sa Pa là một địa điểm du lịch nổi tiếng:
    Sự nổi tiếng của Sa Pa có thể nói bởi dựa trên nền tảng nghiên cứu và quy hoạch một cách khoa học dựa trên nhu cầu và thị hiếu từ hơn 100 năm trước của người Pháp. Đến thời kỳ mở cửa quốc tế, nhu cầu ấy lại phát triển đặc biệt là về số lượng. Du khách đến Sa Pa có thể thoát khỏi sự đông đúc ngột ngạt phố thị, có thể hòa mình với tự nhiên. Sa Pa có thường gặp cảnh sương mù trên các đỉnh núi, thậm chí ngay ở trên đường phố…
    Chúng ta cùng một lần nữa hồi tưởng lại lịch sử Sa Pa. Năm 1897, chính quyền thuộc địa Pháp quyết định mở một cuộc điều tra về người dân tộc thiểu số miền núi vùng cao. Những đoàn điều tra đầu tiên đến Lào Cai vào năm 1898.Mùa đông năm 1903, trong khi tiến hành đo đạc xây dựng bản đồ, đoàn thám hiểm của Sở địa lý Đông Dương đã khám phá ra cảnh quan mặt bằng Lồ Suối Tủng và làng Sa Pả. Sự kiện này đánh dấu việc ra đời của thị trấn Sa Pa.
     Năm 1905, người Pháp đã thu thập được những thông tin đầu tiên về địa lý, khí hậu, thảm thực vật... Sa Pa bắt đầu được biết tới với không khí mát mẻ, trong lành và cảnh quan đẹp. Năm 1909, một khu điều dưỡng được xây dựng. Năm 1917, một văn phòng du lịch được thành lập ở Sa Pa và một năm sau, người Pháp bắt đầu xây dựng những biệt thự đầu tiên. Năm 1920, tuyến đường sắt Hà Nội - Lào Cai hoàn thành, Sa Pa được xem như thủ đô mùa hè của Bắc Kỳ. Tổng cộng, người Pháp đã xây dựng ở Sa Pa gần 300 biệt thự.
     Sa Pa bị tàn phá nhiều theo chủ trương tiêu thổ kháng chiến năm 1947 và trong chiến tranh biên giới Việt - Trung 1979. Hàng ngàn ha rừng thông bao phủ thị trấn bị đốt sạch, nhiều toà biệt thự cổ do Pháp xây cũng bị phá huỷ. Vào thập niên 1990, Sa Pa được xây dựng, tái thiết trở lại. Nhiều khách sạn, biệt thự mới được xây dựng. Từ 40 phòng nghỉ vào năm 1990, lên tới 300 vào năm 1995. Năm 2003, thị trấn Sa Pa có khoảng 60 khách sạn lớn nhỏ với 1.500 phòng. Lượng khách du lịch tới thị trấn tăng lên từ 2.000 khách vào năm 1991 và đến 60.000 khách vào 2002... Theo số liệu của Cổng thông tin điện tử tỉnh Lào Cai, năm 2017 Sa Pa thu hút 2,5 triệu lượt khách, tăng 60% so với cùng kỳ năm 2016, hết sức ấn tượng.
    Dự kiến đến năm 2020, nơi này sẽ đón khoảng 4 triệu lượt khách. Và đến năm 2030, sẽ có 8 triệu lượt khách đến với Sa Pa. Sa Pa đóng góp tỷ trọng số thu không nhỏ trong tổng thu của tỉnh. Theo lãnh đạo địa phương, trong 9 tháng doanh thu du lịch dịch vụ của Lào Cai đạt 10.000 tỷ đồng, dự kiến hết năm 2018 đạt 15.000 tỷ đồng, tăng gấp 5 lần so với năm 2015. Chúng tôi hết sức ủng hộ thực tiễn phát triển khi luôn trên nền tảng và để đảm bảo bảo tồn vẻ đẹp tự nhiên, bảo tồn văn hóa bản sắc của địa phương. Song dẫu sao chúng ta phải ngẫm, trao đổi và đồng thuận kỹ từ trước, luôn luôn quán xét nguyên tắc bảo tồn di sản.

    2. Di sản đá khắc Sa Pa – bảo tồn và phát huy giá trị:
    2.1 – Vài nét về giá trị vật thể và phi vật thể của đá khắc Sa Pa:
    Thung lũng Mường Hoa thuộc xã Hầu Thào, cách thị trấn Sa Pa khoảng 8km về phía Đông Nam. Thung lũng này có dòng suối Hoa, chảy dọc thung lũng Mường Hoa, kéo dài qua suốt các xã Lao Chải, Tả Van, Hầu Thào… Và điều đặc biệt tại thung lũng này là bãi đá cổ có khắc nhiều hình khác nhau, nằm xen giữa cỏ cây và những thửa ruộng bậc thang của đồng bào dân tộc. Hàng trăm tảng đá sa thạch có khắc những hình vẽ, những ký tự kỳ lạ đến nay vẫn chưa xác định được nguồn gốc và ý nghĩa. Ngày nay, khu chạm khắc cổ này đã được xếp hạng di tích quốc gia.
    Di tích này trải dài khoảng hơn 4 km,rộng khoảng 2km; đã được nghiên cứu lần đầu tiên vào năm 1925, đến nay đã thống kê được trên 200 hòn đá kích thước khác nhau, lớn nhất là Hòn Bố dài 15 m, cao 6 m. Các lớp chạm khắc trên đá gồm nhiều loại hình khác nhau, như tranh vẽ tả thực, hoa văn trang trí, trong đó đáng chú ý nhất là các hình vẽ người, nhà sàn và các dấu hiệu có thể là một hình thức phôi thai của chữ viết đến nay vẫn chưa giải mã được. Trong di tích bãi đá cổ này đáng chú ý là tảng đá vợ, đá chồng, đàn hổ đá và tấm bia trên có khắc chữ mà theo truyền thuyết đó chính là những câu thần chú của nhóm thợ đá để tiêu diệt đàn hổ đến quấy phá dân làng. Còn tảng đá vợ, đá chồng nói về mối tình chung thủy của đôi trai gái vượt lên mọi gian nan, mong tìm được hạnh phúc, cho dù họ có bị hóa đá vẫn hướng về nhau, hai tảng đá như vẫn lần tìm đến nhau.
            Bãi đá cổ Sa Pa từng là điểm tập trung khảo sát của nhiều nhà khoa học Việt Nam, Nga, Pháp… Khu di tích này đã được các nhà khảo cổ chứng minh có lâu đời và là một di sản của cư dân Việt cổ. Cả quần thể bãi đá cổ có những hòn đá với hình khắc đẹp, tập trung ở Bản Pho. Với những hòn đá lớn, trên bề mặt có khắc những hình khác nhau. Đặc biệt là các dạng hình người ở nhiều tư thế: hình người dang tay, đầu tròn tỏa ánh hào quang; có hình người nắm tay nhau; có hình người lộn ngược; có hình những người cặp đôi với bộ phận sinh dục nối liền nhau như biểu hiện của tín ngưỡng thờ sinh thực khí trên các hình vẽ của trống đồng Đông Sơn. Khảo sát kỹ, ở đây có tới 11 mô-típ hình người kỳ lạ. Hầu hết các nhà khoa học đều đánh giá đây là một di sản lớn của loài người. Chúng không chỉ mang các giá trị về mặt mỹ thuật mà nó còn có ý nghĩa về mặt tâm linh, như một bức thông điệp bí ẩn mà tổ tiên gửi lại cho con cháu mai sau…
             Bãi đá cổ lớn nhất hiện nay có lẽ là bãi đá ở thung lũng Mường Hoa - Sa Pa - Lào Cai. Nhưng không chỉ có khu vực Mường Hoa – Sa Pa và 1 số địa điểm khác ở tỉnh Lào cai có bãi đá cổ mà vào cuối năm 2006 và đầu năm 2007, cán bộ Viện Khảo cổ học Việt Nam và phòng VH-TT huyện Xín Mần đã phát hiện 2 di tích cự thạch ở thôn Nấm Dẩn, xã Nấm Dẩn. Ngoài ra Các bãi đá cổ còn có ở các địa phương khác như: Bãi đá cổ ở Hố Quáng Phìn, huyện Đồng Văn, Hà Giang (mới phát hiện), bãi đá cổ ở Mù Căng Chải, Yên Bái, Bãi đá cổ ở Khe Hổ, xã Hang Chú, Bắc Yên, Sơn La. Nhìn chung đa phần các bãi đá người xưa để lại các họa tiết hoa văn, hình khắc… đều tập trung ở các tỉnh miền núi phía Bắc, sát sông suối, và đa phần đều nằm ở khu vực ngoài trời, dễ quan sát. Như vậy các bãi đá cổ ở các địa phương là độc lập, tương liên hay thống nhất?
             Các nhà nghiên cứu có nhiều ý kiến khác nhau về chủ nhân và sự hình thành tạo nên sự độc đáo của bãi đá cổ Sa Pa. Người thì cho rằng: Có thể cổ xưa có một cộng đồng cư dân phát triển hùng mạnh mà phạm vi hoạt động vượt xa ngoài thung lũng Mường Hoa? Lại có giả thiết cho rằng: Khu vực này vào thời xa xưa người Lô Lô (Di) đã di cư tới sinh sống, có thể là họ chạy loạn từ cuộc chiến giữa nhà nước Văn Lang và vua Thục (khoảng 200 năm trước công nguyên) và họ có thể là chủ nhân của bãi đá cổ Sa Pa? Lại có tác giả đưa ra ý kiến: Phải chăng xa xưa quốc gia Nam Chiếu phát triển hùng mạnh, bao gồm cả khu vực Vân Nam và một phần khu vực Tây Bắc - trong đó có Mường Hoa (cùng nằm trong một chiếu hay một tiết độ của người di và do một đô đốc cai quản) và họ chính là chủ nhân của các hình khắc trên bãi đá cổ ở thung lũng Mường Hoa chăng?...
              Nếu liên hệ các phiến đá cổ tại khu vực suối Mường Hoa cùng các bản làng hiện đang sinh sống tại đây, ta có thể tạm hình dung xưa kia nơi đây rừng núi nhiều cây cối, muông thú nhiều, đường đi khó khăn, lại có dòng suối (sông) chảy qua rất thuận tiện cho việc sinh sống - kể cả việc ẩn nấp, trốn tránh sự truy kích của kẻ thù. Liên hệ các phiến đá cổ, ta sẽ thấy có những phiến đá có hình khắc khá giống với hình ảnh đầu nguồn của các dòng sông chảy đi các nơi. Và qua các hình khắc cảm nhận dường như quanh các dải sông đó là các hình vẽ miêu tả Cương Thổ, khu vực định cư, canh tác, săn bắn và sinh hoạt văn hóa cộng đồng - nó phảng phất và có những nét khá giống với các hình khắc chạm trên trống đồng Đông Sơn? Liệu có phải đó là hình ảnh của những vùng đất quê hương của người Bách Việt? Những người di cư tới khu vực thung lũng Mường Hoa đã chạm khắc lại như một thông điệp truyền lại cho con cháu đời sau về lãnh thổ sinh tồn của tổ tiên?...
             2.2 - Chúng ta có thể thấy và học gì từ thực tiễn thế giới:
    Những con số tăng trưởng du lịch – dịch vụ đạt được của Sa Pa cũng bởi động lực chính sách phát triển. Những con số Trước hết ngày 22 tháng 09 vừa qua Bộ xây dựng thông qua Quyết định Số 1218/QĐ-BXD đã "Công nhận khu vực thị trấn Sa Pa mở rộng, huyện Sa pa, tỉnh Lào Cai đạt tiêu chí đô thị loại IV (diện tích 5.525 ha, bao gồm: thị trấn Sa Pa và một phần các xã Sa Pả, Lao Chải, San Sả Hồ, Hầu Thào)".
    Đây là một trong các kết quả thực hiện tốt các mục tiêu, nhiệm vụ phát triển du lịch, dịch vụ, công nghiệp, quản lý đô thị theo Nghị quyết số 04-NQ/TU ngày 26/9/2016 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lào Cai về lãnh đạo xây dựng huyện Sa Pa phát triển toàn diện giai đoạn 2016 – 2020, định hướng đến năm 2030. Các bước tiến thực tiễn của địa phương phù hợp với các văn bản quan trọng như Nghị quyết 08-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, Quyết Định Số:1927/QĐ-TTg về việc công nhận Khu du lịch quốc gia Sa Pa, tỉnh Lào Cai.
    Tổng thể chính sách thúc đẩy Sa Pa hướng tới mục tiêu trung tâm du lịch quốc tế tầm cỡ và mục tiêu hiện đại hóa địa phương trong chiến lược bảo vệ quốc phòng, an ninh Tổ quốc. Trong bối cảnh phát triển tại thời điểm hiện tại, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản nói chung và đá khắc Sa Pa vừa là cơ hội vừa là thách thức. Phát triển cần gắn kết với các mục tiêu khả thi lâu dài.
    Thiết nghĩ khi chúng ta đã đặt “mục tiêu là trung tâm du lịch quốc tế tầm cỡ” thì chúng ta cũng phải tham khảo các tiêu chuẩn giá trị di sản thế giới. Để được ghi vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO, một di sản phải được Ủy ban về Di sản thế giới của UNESCO duyệt đáp ứng ít nhất là một trong các tiêu chuẩn về văn hoá hoặc thiên nhiên theo Công ước Di sản thế giới. 10 tiêu chuẩn, trong đó 6 tiêu chuẩn đầu thuộc về di sản văn hóa, còn các tiêu chuẩn từ 7 đến 10 thuộc về di sản thiên nhiên.
     Chúng ta chỉ có thể bảo tồn và phát huy giá trị di sản nói chung và bãi đá cổ Sa Pa nói riêng trong thực tiễn nếu chúng ta biết cụ thể các giá trị gắn liền với tính toàn vẹn. Mà việc này trước hết là của các nhà khoa học, 10 tiêu chuẩn Di sản thế giới, mỗi tiêu chuẩn có thể là một đề tài nghiên cứu khoa học sát thực.  Các nghiên cứu giá trị cụ thể là căn cứ quyết định giá trị di sản được vận hành trong thực tiễn. Đến đây chúng ta có thể tham khảo mô hình của thế giới đối với những di sản thực sự có giá trị.
    Khi đã xác định được các giá trị vật thể và phi vật thể của di sản đá khắc Sapa và theo đó là sự đồng thuận xã hội thì việc bảo tồn di sản gắn liền với phát huy giá trị. Nếu chúng ta đang có một số tiền muốn gửi ngân hàng với lãi suất 30%/ năm thì có lẽ không có một ngân hàng nào sẵn sàng chấp thuận. Nhưng liệu các dự án đầu tư du lịch bảo tồn di sản có thể thỏa mãn được các kỳ vọng đầu tư sinh lời cho các tổ chức, cá nhân với tỷ suất như vậy đồng thời mang lại lợi ích bảo tồn trước mắt và lâu dài cho con người, xã hội và thiên nhiên??
    “Số phận thật đã an bài: những lý do đích thực tại sao một khu vực được chọn đưa vào danh sách Di Sản Thế giới lại cũng chính là lý do tại sao lại có hàng triệu du khách năm này qua năm khác đua nhau tới thăm những khu vực này. Trên thực tế, niềm tin các khu Di sản thế giới thuộc sở hữu của mọi người và cần được bảo tồn cho các thế hệ tương lai chính là nguyên tắc đích thực của Công ước Di sản thế giới. Vậy làm thế nào để chúng ta kết hợp được niềm tin và quan tâm của chúng ta về tác động của du lịch đối với các khu Di sản thế giới? Du
    lịch bền vững chính là câu trả lời” <Trích lời tựa cho cuốn "Tài liệu quản lý du lịch tại các khu di sản thế giới" của Arthur Pedersen được viết bởi Francesco Bandarin - Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới của UNESCO, Paris, Pháp>.
    Theo số liệu của Tổ chức du lịch thế giới: năm 2017, đứng đầu 10 quốc gia thu được nhiều tiền nhất thế giới là Hoa Kỳ với số tiền 210,7 tỷ USD của 74,7 triệu du khách. Song quan trọng còn là số tiền trên mỗi du khách bỏ ra, chúng ta hãy cùng suy nghĩ, thí dụ Lebanon vì sao có thể đạt doanh số 4099 USD/ du khách, chúng ta có thể học hỏi ở họ như nào?...
    Chúng ta thử hình dung dự án đầu tư phát triển có thể cho Sa Pa thuộc Lào Cai của Việt Nam. Tiềm năng giá trị phải được bảo vệ ra sao? chất lượng dịch vụ có thể nâng cao như nào?  cơ sở vật chất đầu tư đến đâu? v.v... Phát triển với các mục tiêu lâu dài có thực sự đạt được bền vững? Tăng trưởng du lịch năm sau thêm bao nhiêu % so với năm trước thì hợp lý?... Chúng ta phải luôn luôn quán xét nguyên tắc nhu cầu khách hàng và bảo tồn di sản.
    Chúng tôi đã thử nghiệm vào vai du khách từ đó khái quát và đề xuất một hành trình du lịch phát huy giá trị di sản đá khắc thông qua tổ chức hoạt động thực tiễn khả dĩ đáp ứng được nhu cầu du khách với giá trị cao (action research). Chương trình dưới đây được thiết kế theo mục tiêu khả thi trong 12 tháng tới đưa số ngày lưu trú của du khách ở Sa Pa lên 3 ngày và số tiền chi tiêu bình quân mỗi du khách đạt tới mức 100 USD. Ngoài khả năng còn có thể gia tăng số lượng du khách thì cần thiết gia tăng giá trị mỗi du khách.
             Thí dụ chương trình du lịch khám phá di sản đá khắc - thiết kế dựa trên trải nghiệm thực tếLịch trình cụ thể trong ba ngày:
    Ngày I :
    - Sáng 7 giờ xe thuê riêng cho đoàn xuất phát từ Hà Nội - đến Sa Pa khoảng 12 giờ. Du khách có thể lựa chọn phương án cho lần đầu đến Sa Pa là: Nhận phòng khách sạn tại thị trấn Sa Pa, ăn trưa và nghỉ ngơi đến 14 giờ, sau đó chúng ta có thể chủ động thăm thú, mua sắm… tại thị trấn Sa Pa, Lào Cai.
    - Phương án khuyến nghị cho du khách đã từng tới Sa Pa hoặc ưa thích du lịch khám phá là: Xe ô tô thẳng tiến tới địa điểm khảo sát đá khắc mới sau đó chiều tối mới về khách sạn ở thị trấn Sa Pa nghỉ ngơi. Có hai hướng lựa chọn khảo sát: Khu đá khắc Mường Hum, Bát Xát, Lào Cai;
    - Hoặc Khu đá khắc Bình Lư, Tam Đường, Lai Châu. Hai hướng này có thể được giới thiệu là gắn với một bản đồ đá khắc mà thác bản kỷ niệm dành cho du khách được dập từ nguyên bản tảng đá ở khu vực Bãi đá cổ Sa Pa. Tính chất di sản liên tỉnh có thể hấp dẫn du khách nhiều hơn.
    * Ngày II:
            - Điểm nhấn trải nghiệm của chuyến đi là ở ngày này. Từ khách sạn khoảng 7 giờ sáng du khách tiến về phía bãi đá khắc cổ Sa Pa, anh chàng bản địa đang đợi để hỗ trợ chuyến trekking 5 km tiến về trung tâm lòng chảo Tả Phời. Lòng chảo này có mối quan hệ mật thiết với khu vực Bãi đá cổ Sa Pa tập trung hàng trăm tảng đá khắc.
            - Thức ăn đã được chuẩn bị sẵn để chúng ta ăn đường hoặc ăn trưa (picnic). Đường đi cảnh quan rừng núi kỳ thú, không khí trong lành…, mục tiêu quan yếu đối với du khách là khảo sát kỹ lưỡng một điểm cao và một điểm thấp ở trong lòng chảo.
    - Trong hành trình này du khách có hai lựa chọn thực tiễn: trước khi trời tối trở về Homestay ở bản với các hoạt động vui chơi, ăn uống và nghỉ ngơi. Hoặc cố gắng đạt bằng được mục tiêu quan yếu, với lựa chọn này cần trang bị kỹ lưỡng hơn, du khách có thể chắc chắn hoàn thành mục tiêu trong sáng ngày hôm sau.
    Ngày III:
            - Tùy thuộc thực tế hoạt động ngày hôm trước. Nếu trở về bản thường dành cho du khách mới trải nghiệm thực tế di sản đá khắc. Buổi sáng du khách có thể sử dụng các sản phẩm, dịch vụ bản địa như: “Cắt tóc bởi người Mông”, “Thăm thú gia đình đá cổ”, “Mua sắn đặc sản truyền thống” v.v…
             -  Về hiện vật di sản đá cổ - tập trung ở thung lũng Mường Hoa gồm hai khu chính là Hầu Thào và Tả Phìn. Khu Hầu Thào có điểm mốc là hòn HT01, khu Tả Phìn có điểm mốc là hòn HT103, địa điểm tập trung khuyến nghị là Nhà trưng bay. Buổi chiều tới thăm địa điểm Tâm linh ở gần đây, thí dụ Đền cô bé Mường Và – Tả Van.
    - Nếu ngày hôm trước du khách lựa chọn hoàn thành mục tiêu thì sáng hôm sau có thể ăn nghỉ, mua sắm, tham quan tại thành phố Lào Cai. Buổi chiều trở về Hà Nội có thể ghé thăm một địa điểm đặc biệt có liên quan – thí dụ Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á tại Vĩnh Tiến, Hòa Bình.
    Từ sự nhìn nhận theo nhu cầu và năng lực khách hàng nêu trên, chúng ta nhìn nhận lại về hoạt động phát huy giá trị gắn với động lực lợi ích của người dân và thực tiễn công tác bảo tồn khu di tích bãi đá cổ Sa Pa.
             3. Thực trạng quan sát và đôi lời kiến nghị:
    3.1 Hoạt động lợi ích của người dân:
    Huyện Sa Pa đến nay thực tế có một thị trấn và 17 xã, đều nằm quanh khu du lịch thị trấn Sa Pa và sát chân dãy Hoàng Liên Sơn. Là một trong 17 xã, Xã Hầu Thào cách trung tâm thị trấn Sa Pa khoảng 8-10km. Để khảo sát và tìm hiểu thực tế đời sống và hoạt động du lịch của huyện Sa Pa, bước đầu đoàn chúng tôi đã được một hướng dẫn viên du lịch tự do, dẫn về thôn (bản) Thào Hồng Dến (là một trong 4 thôn thuộc xã Hầu Thào: Thào Hồng Dến, Thôn Hang Đá, Thôn Bản Pho và thôn Hầu Chư Ngài).
    Từ thôn Thào Hồng Dến đến thị trấn Sa Pa khoảng 12 km. Xã hầu thào có 2877 nhân khẩu, mật độ dân số 326 người /1km vuông. Riêng thôn Thào Hồng Dến có khoảng trên dưới 1000 nhân khẩuvới 6-7 dân tộc anh em cùng sinh sống trong thôn; đa phần người dân trong thôn là người dân tộc Mông (tộc người Mông đen). Người dân sống ở nơi đây làm nghề trồng trọt, cấy lúa, chăn nuôi, đi rừng... là chính.
    Nhưng trong những năm gần đây cùng với việc khuyến khích,phát triển du lịch của tỉnh Lào Cai nói chung,huyện Sa Pa nói riêng đã thu hút hàng chục ngàn du khách tìm tới thăm quan,nghỉ dưỡng ở Sa Pa. Việc có đông khách du lịch tìm tới địa phương chiêm ngưỡng cảnh quan thiên nhiên,thăm thú núi rừng,tìm hiểu làng nghề ở địa phương... đã góp phần làm dấy lên phong trào làm hướng dẫn viên du lịch cho khách hàng hoặc sản xuất các sản phẩm đặc thù của địa phương bán cho du khách làm vật lưu niệm khi tới thăm Sa Pa.
     Hàng loạt khách sạn, nhà nghỉ sang trọng dành cho khách du lịch được xây dựng, các công ty du lịch tư nhân hoặc các cơ sở kinh doanh du lịch cũng đồng loạt mở ra để phục vụ du khách. Ngay trong khu vực xã Hầu Thào cũng có công ty du lịch Thào Hồng Dến thu hút được đông du khách tới thăm quan du lịch các thắng cảnh ở Sa Pa nói chung và khu di tích bãi đá cổ Sa Pa nói riêng.
    Việc các công ty du lịch phát triển, cùng với lượng du khách trong và ngoài nước đổ về Sa Pa ngày càng đông đã có tác động không nhỏ tới nhận thức làm kinh tế phát triển đời sống của người dân địa phương mà thôn Thào Hồng Dến xã Hầu Thào là một điểm nhấn đáng chú ý. Thôn Thào Hồng Dến nằm sát chân núi của dẫy Hoàng Liên. Đời sống văn hóa tinh thần của bà con trong thôn rất phát triển, cả thôn đã có 2-3 người tốt nghiệp đại học hoặc đang theo học các trường đại học, cao đẳng, trung cấp trong tỉnh hoặc ngoài tỉnh. Do có hiểu biết về văn hóa, tiếp thu nhanh kinh tế thị trường lên có rất nhiều người trong thôn đã tham gia làm hướng dẫn viên trong các công ty du lịch Thào Hồng Dến, hoặc làm trong các khách sạn, nhà hàng ở thị trấn Sa Pa và hàng ngày đưa đón dẫn khách du lịch đi thăm quan, chiêm ngưỡng cảnh quan trong huyện Sa Pa- tỉnh Lào Cai...
    Cả xã Hầu Thào cũng có nhiều người tham gia làm hướng dẫn viên du lịch trong các công ty hoặc làm hướng dẫn viên du lịch tự do. Hiện tại theo tìm hiểu sơ bộ thì trong xã có khoảng trên dưới 80 hộ tham gia làm hướng dẫn viên du lịch. Trong đó có khoảng 20 người làm trong các công ty du lịch ở địa phương hoặc nhà hàng, khách sạn và khoảng trên dưới 60 người làm hướng dẫn viên du lịch tự do. Chỉ tính riêng thôn Thào Hồng Dến cũng có khoảng 30-35 người làm hướng dẫn viên du lịch. Trong số đó có 6-7 người làm trong các công ty du lịch hoặc làm hướng dẫn viên cho các khách sạn, nhà hàng với mức lương trung bình khoảng 6-7 triệu đồng/1 tháng (hoặc có thể cao hơn nữa điều này tùy thuộc vào từng công ty khách sạn trả lương cho nhân viên dao động tùy từng thời điểm, phương thức. Có những công ty, khách sạn trả lương theo ngày, thông thường khoảng 200.000đồng/ 1 ngày).
    Hiện trong thôn Thào Hồng Dến chủ yếu làm hướng dẫn viên tự do, khoản 30 người. Công việc của họ thường là tìm(bắt) khách và thỏa thuận(bán) tua du lịch cho khách theo yêu cầu của khách du lịch. Đôi bên đồng ý theo thỏa thuận thì dẫn khách đi và nếu khách có nhu cầu thích nghỉ đêm trong bản để sáng sớm leo núi hoặc ngắm bình minh từ trên núi cao thì họ sẽ dẫn khách về nghỉ tại bản (thôn) của mình. Nhà dành cho khách du lịch nghỉ ngơi thường là những ngôi nhà sạch sẽ, tiện nghi khá đầy đủ, chủ nhà vui vẻ, niềm nở với khách trong nước cũng như với khách nước ngoài. Nếu khách có nhu cầu leo núi, khám phá suối nước, cảnh quan trong rừng thì họ sẵn sàng dẫn khách đi. Và số tiền, ngày công cũng được thỏa thuận cho những ngày khách trải nghiệm sống trong thôn hoặc leo núi núi khám phá cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ của núi rừng Lào Cai trong dãy Hoàng Liên Sơn.
    Nhìn chung vào mùa hè và mua thu các hướng dẫn viên du lịch "cắm bản"-là người sống tại địa phương - bán được nhiều tua du lịch hơn mùa đông và mùa xuân. Qua tìm hiểu sơ bộ, được biết trong thôn có 3 gia đình do có sự hiểu biết, quan hệ liên tỉnh, cũng như có sự trợ giúp của khách hàng quen là người trong nước hoặc nước ngoài nên họ tự bán (thỏa thuận) được nhiều tua du lịch nhất và thu nhập cũng khá cao khoảng từ 20-30 triệu đồng/1 tháng.
     Mọi việc làm của người dân dù tốt hay xấu đều trực tiếp ảnh hưởng không nhỏ tới "bộ mặt" của văn hóa du lịch Việt Nam nói chung và Sa Pa-Lào Cai nói riêng. Người dân hơn ai hết hiểu rất rõ vùng rừng núi, mảnh đất, dòng sông, con suối, thác nước, bãi đá cổ trong khu vực mình đã và đang sinh sống. Và chỉ có họ, chính họ mới là những nhân tố quyết định trong việc bảo vệ và phát huy giá trị của các khu di tích, các bãi đá, các cảnh quan tươi đẹp của rừng núi Sa Pa-Lào Cai.
    3.2  - Đôi lời kiến nghị đối với địa phương:
              Đối với vai trò của các cơ quan chức năng:
             + Mặc dù đã có người trông nom nhưng việc giới thiệu cho các đoàn khách thăm quan còn hời hợt, chưa làm du khách cảm nhận hết được vẻ đẹp và ý nghĩa của văn hóa đời sống của người dân tộc thiếu số sống ở Sa Pa; chưa giúp cho du khách nhận thức được một cách sâu sắc ý nghĩa của các hoa văn, hình vẽ được chạm khắc trên bãi đá cổ thông qua các hiện vật các bức ảnh chụp khu bãi đá được lưu trong nhà bảo tàng bãi đá cổ Sa Pa.
    + Có những tảng đá cổ được người xưa chạm khắc ở thung lũng Mường Hoa có hiện tượng bị kẻ xấu tìm mọi cách tẩy xóa; hoặc có những phiến đá cổ bị du khách kém ý thức khắc tên, vẽ thêm hình lên đó... Đây quả là những điều không nên để xây ra ở khu di tích văn hóa di sản quốc gia như bãi đá cổ Sa Pa. Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ khu bãi đá cổ Sa Pa; làm tốt công tác hướng dẫn, nhắc nhở khách du lịch tôn trọng và góp phần bảo vệ di sản văn hóa bãi đá cổ Sa Pa. Cần tránh tình trạng và hạn chế tối đa việc xây nhà hàng, xây dựng cơ sở sản xuất ở ngay khu vực bãi đá cổ Sa Pa và khu vực suối (ngòi) Mường Hoa chảy qua (sát cạnh khu bãi đá cổ Sa Pa).
    + Dọc con đường nhỏ sát bãi đá cổ ra suối (ngòi) ở Mường Hoa còn thấy xuất hiện những trụ (khối) đá hình tròn (như kiểu kê làm lối đi cho khách) - có đổ xi măng lên trên và chạm khắc các hình vẽ bát quái, các vạch âm-dương? Nếu là mới đổ xi măng để tạo các hình này để tăng sự hấp dẫn về vùng sinh sống của người cổ xưa và tạo hấp dẫn cho du khách thì nên bỏ đi vì không đúng với thực tế có thể phản cảm. Nhưng nếu đó là các khối đá có chạm khắc biểu tượng âm dương bát quái của tiền nhân để lại thì nên cạo bỏ các lớp xi măng phủ ở trên mặt các khối đá đó đi; như vậy mới hấp dẫn du khách và tạo cảm hứng cho khách du lịch hiểu biết thêm về sự phát triển văn hóa của người Việt cổ.
    a.     Đối với hoạt động kinh tế du lịch của người dân:
    + Cần thông tin nâng cao nhận thức của người dân trong việc hiểu rõ giá trị của các di tích lịch sử và tham gia bảo vệ các di tích của địa phương - đặc biệt là khu di tích bãi đá cổ SA Pa.
     + Phát huy truyền thống văn hóa hồn hậu chất phác, cũng như xây dựng thực hiện nếp sống văn minh, lịch sự trong các cộng đồng cư dân trong huyện qua đó tạo được thiện cảm và sự chú ý của du khách trong và ngoài nước.
     + Tổ chức các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ ngắn hạn, dài hạn miễn phí cho các hướng dẫn viên du lịch trong các công ty và các hướng dân viên du lịch tự do là những người dân trong các thôn bản sống tại huyện Sa Pa bởi họ mới chính là những chủ thể văn hóa trực tiếp tiếp xúc với khách du lịch trong và ngoài nước.
     + Phát huy thế mạnh của những người dân sống trong các thôn bản tại các địa điểm, di tích trong khu du lịch, cần tạo điều kiện tốt để họ phát triển nghề hướng dẫn viên du lịch (trong các công ty hoặc tự do) góp phần nâng cao, cải thiện đời sống kinh tế cho những người dân trong các thôn bản trong huyện.
    * * *
             Trên đây là một số ý kiến tham luận của cá nhân tôi; vì mới tiếp cận đề tài nên để viết bài tham luận này xin phép các tác giả, các nhà nghiên cứu cho phép tôi được tham khảo và sử dụng tư liệu của các bác, các anh, các chị trong bài viết; nếu có điều gì sơ xuất xin các vị thông cảm và đại xá cho tôi. Và cũng xin các vị chỉ bảo thêm cho bởi đặc biệt là trong phần 3 là các tư liệu tìm hiểu thực địa chưa có điều kiện đối chiếu kiểm chứng chặt chẽ. Vì thế tôi mong mọi người hãy coi các tư liệu này chỉ là các tư liệu tham khảo để giúp cho bài viết mang tính đa dạng - chứ không nên coi các tư liệu ở trong bài và nhất là tư liệu ở phần ba là tư liệu điều tra chính thức; vì đã làm điều tra xã hội học hay một vấn đề nào đó thì ít nhất cần phải có phiếu điều tra cơ bản. Xin chân thành cảm ơn và chúc hội đàm thành công.

    Một số tài liệu tham khảo:
        - Phát triển du lịch bảo tồn di sản (pptx) của Lý Trần Lê
        - Tài liệu quản lý du lịch tại các khu di sản thế giới (pdf) của Arthur Pedersen
        - Công ước Di sản thế giới (html) – Ủy ban về Di sản thế giới của UNESCO

    Liên hệ - Đặng Đình Hùng
    ĐT: 0914148751, email: danghungsu207@gmail.com

    ------------------------------------------------
    PHỤ LỤC




  • 0 nhận xét:

    Đăng nhận xét

    Dự án Hợp tác Nghiên cứu Di sản Đá khắc Việt Nam đã tuyển chọn 36 khu thác nhân tạo cổ xưa và sang giai đoạn thứ ba bước đầu khảo sát chi tiết

    ĐỐI TÁC

    Nghiên cứu di sản đá khắc và các kết quả nghiên cứu di sản đá khắc là khởi đầu cần thiết cho rất nhiều hoạt động kinh doanh.
    Dự án đặc biệt trân trọng sự quan tâm, trao đổi và tương hỗ của quý vị. Dưới đây là chính sách của chúng tôi với các đối tác tài trợ: