• Bén duyên Di sản Đá khắc Sa Pa



                                                       Ts. Lê Thị Hồng Điệp

    Dẫn nhập: Bài này hình thành trước hết bởi tấm lòng với di sản, sau là bởi những tơ duyên được kết nối. Và cũng bởi chúng ta dễ dàng đồng thuận: di sản và tư duy không thuộc về riêng chỉ một ai, những hiểu biết và dấn thân vì di sản và tri thức của bất kỳ ai tin rằng cũng có thể được tôn trọng và cộng hưởng. Và vì thế ý nghĩa di sản thực sự mạnh mẽ.
      


    1.      Cảm nhận họa tiết khắc trên đá cổ ở Sa Pa

            Lê Thị Hồng Điệp: - Có lẽ những ai đã đến thăm khu đá cổ ở Thung lũng Mường Hoa, SaPa đều sẽ thắc mắc một cách kinh ngạc rằng: (1) Những hoạ tiết tuyệt vời đang hiện hữu trên những tảng đá ở khu vực này được khắc từ bao giờ? (2) Những hoạ tiết ấy mang thông điệp gì? (3) Phàm nhân hay Thiên nhân đã làm được cái việc siêu của siêu ấy?
    Vấn đề thứ nhất, những hoạ tiết trên đá mang thông điệp gì?
    - Nếu quan sát toàn bộ những hoạ tiết được khắc trên đá thì sẽ thấy thông điệp là vô cùng đa dạng. Nhưng nếu khái quát lại thì tất cả những hoạ tiết đó đều được hình thành từ hai nét vẽ cơ bản là nét thẳng và nét cong. Hai nét vẽ này đại diện cho sự kết hợp giữa cứng cáp, vững vàng với uyển chuyển, mềm mại; giữa âm và dương; giữa trời và đất. Tất cả những gì thuộc về sự sống, bao gồm cả tự nhiên và xã hội đều có trong những bức hoạ bằng đá thật đặc biệt nơi đây. Đặc biệt hơn cả đặc biệt nữa là, trong tất cả những hoạ tiết ấy, có một hoạ tiết được thể hiện rất nhiều lần, ở nhiều tảng đá khác nhau, đó là hoạ tiết hình vòng tròn xoáy ngược chiều kim đồng hồ. Nhìn vào vòng xoáy đó cảm nhận ngay được thông điệp về một tiến trình phát triển của cả vũ trụ, bao gồm cả con người. Đó là sự phát triển xoáy trôn ốc, phát triển để ngày càng phát triển hơn. Muốn như thế, quá trình phát triển phải luôn hướng về cội nguồn, gốc rễ, bản thể. Đó chính là cảnh giới Thiên - cảnh giới cao của sự phát triển. Đó cũng chính là cảnh giới tự do để phát triển bền vững.

    Thí dụ thác bản HT-141 rất nhiều đường nét dường rất khó hiểu nhưng có đậm nhạt, có hình khối, có bố cục…, tổng thể không bị cảm giác rối rắm - ắt hẳn phải mang ý nghĩa nào đó?

    Vấn đề thứ hai, phàm nhân hay thiên nhân đã khắc lên những hoạ tiết tuyệt vời ấy?
    - Với những thông điệp bao quát cả không gian và thời gian, bao quát cả mối quan hệ Thiên - Địa - Nhân cho một hành trình phát triển bền vững như thế thì ai, phàm nhân hay thiên nhân là người có đủ khả năng về kỹ thuật tối tinh xảo và tri thức tối tinh hoa để chạm khắc và lưu giữ nghìn đời trên đá? Câu hỏi này chỉ có đá là biết rõ nhất. Người nào hiểu đá nhất, yêu đá nhất và có duyên với đá nhất sẽ được đá thiêng quý thường xuyên "sang tai" cho tất cả mọi thông tin, dù là những thông tin bí mật nhất, xa xưa nhất.


    Thí dụ HT-165: có đường nứt rõ theo chiều dọc của thân đá: vô tình đi qua giao điểm của hai mảng khắc, hay cũng nằm trong tầm bao quát của hiểu biết và kỹ năng?

    Vấn đề thứ ba, nnhững hoạ tiết được khắc trên đá từ bao giờ?
    - Đá vốn vô cùng cứng cáp, luôn vững vàng trước mọi phong ba, bão táp, lửa nóng, băng lạnh. Vì vậy kẻ tạo tác khi đã hết lòng kiên trì với đá và giành cho đá những nét chạm khắc từ tâm hồn thì đá cũng sẽ hết lòng lưu giữ những nét chạm khắc đó đến muôn đời. Đã khắc được vào đá thì người xưa cũng đã hiểu đá như hiểu chính những nét chạm khắc thiên thần tinh xuất từ tâm, từ trí của họ. Nhiều quan điểm chỉ ra rằng, việc chạm khắc đã diễn ra cách đây khoảng 5000 năm nhưng theo cảm nhận của riêng tôi, việc đó còn diễn ra sớm hơn hàng nghìn năm nữa. Cảm nhận không chỉ là cảm nhận mà đó sẽ là một giả thuyết cần được chứng minh.

    Thí dụ HT-13: Những vòng tròn xoáy hình trôn ốc ngược chiều kim đồng hồ như là biểu tượng về một hành trình phát triển không ngừng từ cội rễ và phải hướng về cội rễ?



    2.      Sơ thuật du lịch nghiên cứu di sản đá khắc Sa Pa

    Hành trình du lịch nghiên cứu Di sản đá khắc Sa Pa đầu tiên diễn tiến trong ba ngày từ 03/11/2018 đến 05/11/2018. Ba ngày với ba địa điểm đã đạt đến những điều mà càng suy ngẫm và kết nối thì càng thấy được logic siêu đẳng của tiên nhân, của tạo hóa.

    Ngày I - thứ bẩy 03/11/2018:
    Chúng tôi khởi hành từ Nhà Hát Lớn Hà Nội – đây cũng là địa điểm in dấu văn hóa Pháp trong dòng chảy lịch sử Việt. Ngay từ đầu trong đoàn chúng tôi đã chia sẻ cùng nhau rằng: Chuyến đi này sẽ mở ra rất nhiều điều bất ngờ đưa con người trở về cội nguồn và bản thể. Chúng tôi đi ô tô một mạch tới Bình Lư của Tam Đường (Lai Châu), bước đầu chỉ tập trung khảo sát tại khu vực Thác Tác Tình. Dưới ánh nắng chiều vàng óng, Thác Tác Tình hiện lên như gọi chúng tôi về với một miền ký ức. Các thành viên trong đoàn, nhóm đi lên phía thác, nhóm đi xuống phía thung đối diện. Từ thác Tác Tình kẻ một đoạn thẳng qua tảng đá - lớn tầm 5 mét vuông, vuông vắn và bằng phẳng - ta sẽ gặp một hang đá. Điều bí ẩn nào được ẩn chứa qua bàn tay tạo tác của những con người khai mở một thuở xa xưa? Nước từ dòng thác chảy xuống thung - nơi có người dân dựng nhà, thả trâu, làm nương. Tại khu vực này có nhiều tảng đá, trong đó bốn tảng đá lớn gần nhau. Trời sập tối mà chúng tôi chưa khảo sát kỹ lưỡng được tất cả chi tiết song bước đầu đã phát hiện những nét khắc vuông vắn. Khu vực này, lạ thay có cũng có nhiều nếp địa hình vuông vắn. Thác Tác Tình nằm dưới chân một đỉnh núi có độ cao hơn 2400 mét trên mực nước biển được kết nối sang đỉnh Phan Xi Pang và đỉnh Phu Tra. Lần khảo sát thực địa này đã dần mở ra một tầm nhìn văn hoá bản nhiên rộng lớn.


    Chúng tôi đã phát hiện những nét khắc vuông vắn tương đồng với các nếp địa hình khu vực này.


    Ngày II - chủ nhật 04/11/2018:
            Bãi đá cổ Sa Pa ở độ cao khoảng 1000m trên mực nước biển, chúng tôi đến Homestay độ cao khoảng 1300m, từ 9 giờ chúng tôi leo lên..., dự định đi qua đỉnh vách lòng chảo Tả Phời ở độ cao khoảng 2000m. Diễn biến sự kiện - đến nửa chặng leo lên đoàn chúng tôi chia làm hai. Nửa đi lên chúng tôi được trải nghiệm cảnh quan hùng vĩ của núi và mây, ít nhiều dấu vết đá khắc, câu chuyện hang động trên vách đá... Khu vực này tràn đầy sinh khí, đến nỗi một người ngày hôm trước còn ốm, nửa chặng leo lên bị chuột rút cả hai chân... mà vẫn tới được đỉnh vách đá dựng đứng. Tại đây chúng tôi có thể đi quanh đỉnh vách lòng chảo, nhìn xuống hai phía. Một tuyến du lịch ấn tượng góp phần nâng cao bền vững đời sống dân cư có thể thành hiện thực. Khu vực lòng chảo này còn ẩn chứa những bí mật văn hóa mà chúng tôi ít nhiều hình dung. Quả nhiên nhóm trở về bản trước gặp ngay được khu mộ trưởng lĩnh họ Vàng mang văn hóa đá khắc. Dường như được thiên duyên dẫn dắt, nhóm đã tham dự lễ cúng với bà thầy cúng họ Vàng, góp quà chia sẻ khó khăn đời sống với con cháu họ Vàng. Khu mộ ở ngay phía sau nhà con cháu họ Vàng, tại đây có những tảng đá được sắp đặt, một tảng đá lớn có tên “Máy bay” - hình dáng kỳ lạ, trên đó có khắc vạch và tròn. Những nét khắc này ở đây phải chăng là sự ghi dấu mạch chảy văn hóa hòa hợp từ cổ xưa?


    Tảng đá “Máy Bay” nằm sát khu vực Bãi đá cổ Sa Pa có hình khắc vạch và tròn: tương đồng với địa hình lòng chảo Tả Phời thuộc thành phố Lào Cai.

    Ngày III - thứ hai 05/11/2018:
            Một ngôi đền nhỏ bên Ngòi Hoa, đằng sau đền hương khói thờ cây. Cây nhỏ mang hình hài một cô bé rừng xanh, cành tựa thân cây lớn, rễ vun gốc cây lớn. Đây là thông điệp người trồng để lại, hay là đạo lý vốn tự nhiên? Một hòn đá nhỏ như một cô bé ở ngay trước cửa Đền Cô Bé Mường Và Tả Van. Vậy mà nội dung bản đồ của viên đá không nhỏ. Người ta đã không đào hẳn lên hay chôn sâu xuống, không dẹp hẳn sang bên trái hay bờ phải, đây là kỳ diệu chứ sao? Để bây giờ bạn có thể đến lễ đền và xem xét hòn đá bản đồ. Trong những ngày ở Sa Pa chúng tôi cảm nhận dường như vạn vật đều có tính linh, đều đang cảm ứng và mách bảo. Trước khi đi đoàn chúng tôi có chuẩn bị một lá cờ ngũ sắc truyền thống. Định rằng khi phát hiện điều mới thì sẽ giương cờ, vậy mà đến đây bên hòn đá, cờ đền đã giương tự khi nào. Ngày cuối cùng trong ba ngày này, công việc chính là thử nghiệm lấy mẫu 3D đá khắc. Chúng tôi thấm mệt sau hành trình dốc núi từ hôm trước nên bắt đầu công việc muộn. Đến khi tiến hành công việc thì trời đã nắng to. Trời nắng to nên máy quét hoạt động không được như ý. Thiết bị sạc 05 tiếng chỉ quét được trong vòng 10 phút. Chúng tôi lại phải cắm sạc dự định buổi chiều nhạt nắng sẽ tiếp tục công việc. Chúng tôi về bản Tả Van ăn trưa, sau đó nửa đoàn sang thăm đến Cô Bé, một nửa đoàn xem xét thiết bị kỹ thuật và đợi sạc đầy. Khoảng một giờ sau chúng tôi cùng lên xe và thong dong trở về Hà Nội. Bởi đội kỹ thuật đã tranh thủ được bóng râm cuối giờ Mùi hoàn tất công việc.

    Hòn đá nhỏ ngay trước cửa Đền cô bé Mường Và – Tả Van nhưng mang hình khắc nội dung bản đồ không nhỏ.

    3.      Vài điểm trọng quan sau hành trình du khảo đá cổ Sa Pa:
             Chúng tôi đã trao đổi và thống nhất công bố phát hiện mới những tảng đá có hình khắc - trong tương quan các tầng biểu hiện thông tin văn hóa khả dĩ và do đó các địa điểm giàu tiềm năng liên quan có thể gia tăng giá trị du lịch:

    Thứ nhất, chúng tôi phát hiện mới những hòn đá có hình khắc:
    Cho đến nay không chỉ ở Sa Pa, chúng tôi được biết có nhiều địa điểm có hình khắc đã được phát hiện thậm chí được công nhận di tích cấp quốc gia. Sau hành trình du lịch nghiên cứu này chúng tôi đã đối chiếu với cơ sở dữ liệu bản dập lớn nhất hiện nay là từ Viện viễn đông bác cổ Pháp tại Hà Nội và qua đó có thể công bố phát hiện mới những hòn đá có hình khắc. Xin được nhấn mạnh rằng những hòn đá có hình khắc này cũng mang thuộc tính bản đồ phù hợp với địa hình khu vực. Đặc biệt với những hòn đá khắc mới chúng tôi đã có thể khẳng định mối tương quan giữa khu vực Bãi đá cổ Sa Pa (Lào Cai) đã biết và Khu vực đá khắc Thác Tình (Lai Châu) cách đó khoảng 60km. Chúng tôi sẵn sàng tiếp nhận mọi thông tin bổ sung, hiệu chỉnh phát hiện này.


    Bản đồ đối chiếu HT-141: Khu vực đã được đánh giá là trọng tâm của văn hóa đá khắc, hứa hẹn nhiều giá trị nghiên khảo.


    Thứ hai, nghiệm chứng mới các tầng biểu hiện thông tin văn hóa:
             Từ trước đến nay chúng ta thường tập trung chú ý các hình khắc trên tảng đá, và các bản dập cũng cho thông tin biểu hiện dưới dạng 2 D. Tuy nhiên chúng tôi đã giả thuyết rằng: Thông tin văn hóa còn biểu hiện dưới các hình thức 3 D như là hình dạng tảng đá, sắp đặt các tảng đá, tương quan đá khắc và cảnh quan… Thông qua thực địa đã có những nghiệm chứng khẳng định giả thuyết. Thí dụ bước đầu khảo sát cho thấy ở khu vực cửa ngõ lòng chảo Tả Phời có khu đá được sắp đặt theo nguyên tắc phong thủy, tảng đá được tạo tác mang đường nét địa hình khu vực, dấu ấn được khắc trên tảng đá có trên bản dập hòn đá khác (HT-159, HT-160…) thuộc cơ sở dữ liệu từ Viễn đông bác cổ Pháp tại Hà Nội. Thời gian sắp tới trên nền tảng dự án hợp tác chúng ta có thể tiếp tục khảo sát cao, rộng và sâu hơn di sản đá khắc ở tất cả các tầng biểu hiện thông tin văn hóa khả dĩ.


    Trong cái nhìn từ trên trời xuống dường như mọi điều đều dễ dàng, ẩn dưới một dấu chấm nhỏ nơi đây lại có thể liên hệ đến một ý nghĩa tìm thấy nơi khác?

    Thứ ba phác thảo mới cho hoạt động du lịch bảo tồn di sản:
            Chúng tôi đã định hình hành trình với tên gọi “Du lịch nghiên cứu Di sản đá khắc Sa Pa”, và thông qua đó thực tế chúng tôi đã không chỉ có thêm những thông tin mới về di sản đá khắc, mà còn xác thực khả năng gia tăng giá trị của các địa điểm du lịch đã có, cũng như có thể thiết kế sản phẩm du lịch đáp ứng nhu cầu trải nghiệm sâu sắc của du khách. Thí dụ với tuyến du lịch vào bản Tả Van, tại địa điểm Đền cô bé Mường Và – Tả Van, thông qua hiện vật đá khắc mang tính chất bản đồ, du khách có thể thêm một lần được dẫn dắt mong muốn khám phá trọn vẹn hơn dòng chảy văn hóa Tây Bắc – Đông Nam. Di sản đá khắc Sa Pa hoàn toàn có thể được bảo tồn tốt khi gia tăng ý thức giá trị văn hóa di sản đá khắc.


    … du khách có thể thêm một lần được dẫn dắt mong muốn khám phá trọn vẹn hơn cung đường văn hóa Đông Nam – Tây Bắc

    Tài liệu tham khảo:
    1.     Đồng hành giải nghĩa di sản đá khắc Sa-pa – Lý Trần Lê
    2.     "Bãi đá có hình khắc cổ (ở) huyện Sa Pa tỉnh Lào Cai" – Ca-ta-lốc hợp tác nghiên cứu giữa Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch tỉnh Lào Cai và Trung tâm Viện viễn đông bác cổ Pháp tại Hà Nội
    3.     Đá cổ Sa Pa - Bài nghiên cứu giới thiệu cuốn ca-ta-lốc về bãi đá có hình khắc cổ ở huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai, Việt Nam” – Philippe Le Failler

    Liên hệ Ts Lê Thị Hồng Điệp
    Điện thoại 0983600201, email: lethihongdiepvnu@gmail.com

  • 0 nhận xét:

    Đăng nhận xét

    Dự án Hợp tác Nghiên cứu Di sản Đá khắc Việt Nam đã tuyển chọn 36 khu thác nhân tạo cổ xưa và sang giai đoạn thứ ba bước đầu khảo sát chi tiết

    ĐỐI TÁC

    Nghiên cứu di sản đá khắc và các kết quả nghiên cứu di sản đá khắc là khởi đầu cần thiết cho rất nhiều hoạt động kinh doanh.
    Dự án đặc biệt trân trọng sự quan tâm, trao đổi và tương hỗ của quý vị. Dưới đây là chính sách của chúng tôi với các đối tác tài trợ: